او حرفي نباشد و ابتدا خواهى كنى به آن ( 1 ) لا بدّ مكسور بايد ، و اگر پيش او حرفي بود « واو » يا « فا » يا جز آن ، عرب بيشتر بر آنند كه تسكين كنند براى تخفيف ( 2 ) را . و معنى آن است كه : چون چنين بود كاتبى ( 3 ) عدل بايد كه ( 4 ) اين نوشته ( 5 ) دين از ميان داين و مدين ( 6 ) يا بايع و مشترى بنويسد بحقّ و عدل و داستان ( 7 ) چنان كه در آن جا حيفي و ظلمى و زيادتى و نقصانى نباشد ، و تقديم و تأخير اجل نباشد ، و چيزى نباشد كه حقّ صاحب حقّى از ايشان باطل كند ( 8 ) ، چنان كه ايشان ندانند . * ( وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَه اللَّه فَلْيَكْتُبْ ) * ، و نبايد كه ابا كند نويسنده از آن كه بنويسد ( 9 ) چنان كه خداى تعالى آموخته باشد او را ، براى آن كه در عهد رسول - عليه السلام - نويسندگان اندك بودند خصوصا آنان كه اين دانستند نوشتن . و علما خلاف كردند در آن كه اين نوشتن بر نويسنده واجب است يا نه ( 10 ) [ و تحمّل شهادت بر گواه واجب است يا نه . گروهى ] ( 11 ) گفتند : واجب است ، و اين قول مجاهد است و ربيع و مذهب اهل ظاهر . و حسن بصرى گفت : واجب بود آن جا كه حقّ كسى ضايع خواهد شدن و كسى دگر نبود كه بنويسد ، امّا چون دگر كس باشد بر او معيّن نبود . و [ بر ] ( 12 ) مذهب ما و بيشتر فقها واجب نيست ( 13 ) ، اگر بنويسد متبرّع باشد ، و اگر اجرتى خواهد [ بر آن ] ( 14 ) او را رسد . و ضحّاك گفت : واجب بود ، و لكن منسوخ شد بقوله : * ( وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ ) * . سدّي ( 15 ) گفت : واجب باشد بر او ( 16 ) در حال فراغ .

--> ( 1 ) . همه نسخه بدلها : به او . ( 2 ) . اساس كه نو نويس است : آن حرف ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كاتب . ( 4 ) . همه نسخه بدلها : تا . ( 5 ) . تب : نبشته . ( 6 ) . اساس كه كلمه نو نويس است : مديون ، با توجّه به ضبط تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 7 ) . كذا در اساس و ديگر نسخه بدلها . ( 8 ) . اساس كه كلمه نو نويس است : شود ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 9 ) . تب : نويسد . ( 10 ) . اساس كه نو نويس است : نيست ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 14 - 11 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 12 ) . اساس : ندارد ، از تب افزوده شد . ( 13 ) . همه نسخه بدلها بجز تب و . ( 15 ) . همه نسخه بدلها : و سدّى . ( 16 ) . تب و .